Patlamadan Korunma Dokümanı
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında hazırlanan; patlayıcı ortam riskini değerlendiren ve alınacak önlemleri belirleyen teknik doküman.
Patlamadan korunma dokümanı nedir?
Patlamadan korunma dokümanı (PKD), Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında hazırlanan teknik bir dokümandır. İşyerinde patlayıcı ortam oluşma ihtimalinin değerlendirildiğini, bu ihtimalin bulunduğu yerlerin sınıflandırıldığını ve hangi önlemlerin alındığını gösterir.
Doküman; patlama riskinin belirlendiğini, asgari güvenlik gereklerinin uygulandığını ve ekipman ile çalışma yöntemlerinin buna göre seçildiğini ortaya koyar. İşyerinde, iş ekipmanlarında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik olduğunda gözden geçirilir.
Hangi işletmelerde gerekir?
Belirleyici olan sektör değil, ortamda yanıcı bir maddenin havayla patlayıcı karışım oluşturabilecek biçimde bulunup bulunmadığıdır; yanıcı gazlar, buharlar, sis hâlindeki sıvılar ve yanıcı tozlar bu kapsamdadır.
Sık karşılaşılan yerler: solvent, tiner ve yapıştırıcı kullanılan boyahaneler ile sprey boya kabinleri; un, şeker, nişasta ve baharat işleyen gıda tesisleri; ahşap işleme atölyeleri ve talaş toplama hatları; metal tozu oluşan taşlama ile parlatma alanları; LPG, doğalgaz veya hidrojen kullanılan kazan daireleri ve dolum noktaları; yakıt, boya ve kimyasal depoları; atık su arıtma ile biyogaz üniteleri; toz toplama filtreleri, silolar ve pnömatik taşıma hatları.
Risk değerlendirmesiyle bağlantısı
PKD, iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesinin yerine geçmez; onunla birlikte çalışır. Risk değerlendirmesi işyerindeki tüm tehlikeleri ele alırken, patlamadan korunma dokümanı patlayıcı ortam konusunu ayrıntılandırır ve teknik önlemleri belirler.
İki doküman birbirine referans vermelidir. Risk değerlendirmesinde patlama riski taşıyan alanlar işaretlenir; PKD’de belirlenen önlemler ise bakım planına, çalışma izinlerine ve çalışanların bilgilendirilmesine yansıtılır. Aynı işyerinde birden fazla işveren bulunuyorsa koordinasyonun nasıl sağlanacağı da dokümanda yer alır.
Bölgelendirme ve ATEX ekipman seçimi
Patlayıcı ortam oluşabilecek yerler, ortamın oluşma ihtimaline ve süresine göre bölgelere ayrılır. Değerlendirme, yanıcı maddenin ortama salındığı noktadan başlar: salınımın sürekli mi, normal çalışmada ara sıra mı, yoksa yalnızca arıza hâlinde mi oluştuğu belirlenir. Gaz, buhar ve sisler ile yanıcı tozlar ayrı ayrı sınıflandırılır.
Bölgelendirmenin doğrudan karşılığı ekipman seçimidir. Sınıflandırılmış bölgelerde kullanılan elektrikli ve elektriksiz ekipmanların, o bölgede tutuşturucu kaynak oluşturmayacak biçimde tasarlanmış olması gerekir; aydınlatma armatürleri, motorlar, fanlar, sensörler ve el aletleri bu değerlendirmeye girer. Uygunluk, ekipman üzerindeki işaretleme ve beraberindeki belgelerden okunur; ekipmanın kategorisi ile bölgenin eşleşmesi aranır. Topraklama, statik elektriğin boşaltılması, havalandırma ve sıcak iş izinleri de aynı bütünün parçasıdır.
Dokümanın içerdiği başlıklar
- Tesisin, proseslerin ve kullanılan yanıcı maddelerin tanımlanması
- Yanıcı madde özellikleri: parlama noktası, patlama sınırları, toz için tutuşma özellikleri
- Patlayıcı ortam oluşumuna yol açan salınım noktalarının tespiti
- Bölgelere ayırma ve bölge krokisinin çıkarılması
- Tutuşturucu kaynaklar: elektrik, sıcak yüzey, statik elektrik, mekanik kıvılcım
- Patlama riskinin değerlendirilmesi ve önlem sıralamasının uygulanması
- Bölgelere uygun ekipman seçimi ve mevcut ekipmanların gözden geçirilmesi
- Havalandırma, topraklama ve toz birikiminin kontrolü
- Çalışma izinleri, bakım ve sıcak iş kuralları
- Uyarı işaretleri, giriş kuralları ve çalışanların bilgilendirilmesi
- Alınan ve alınacak önlemler ile sorumluların kayda geçirilmesi
| Bölge | Ortam | Tanım |
|---|---|---|
| Zon 0 | Gaz, buhar, sis | Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya sık biçimde bulunduğu yer |
| Zon 1 | Gaz, buhar, sis | Normal çalışmada patlayıcı ortamın ara sıra oluşabileceği yer |
| Zon 2 | Gaz, buhar, sis | Normal çalışmada oluşması beklenmeyen, oluşsa bile kısa süren yer |
| Zon 20 | Yanıcı toz | Havada bulut hâlindeki tozun sürekli, uzun süreli veya sık bulunduğu yer |
| Zon 21 | Yanıcı toz | Normal çalışmada toz bulutunun ara sıra oluşabileceği yer |
| Zon 22 | Yanıcı toz | Normal çalışmada toz bulutu beklenmeyen, oluşsa bile kısa süren yer |
Bölge tanımları, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ekindeki sınıflandırmaya dayanır.
İlgili sayfalar
Bursa OSGB Hizmetleri · Bursa İş Güvenliği Uzmanı · Bursa Periyodik Kontrol · Danışmanlık Hizmetlerimiz
Sık Sorulan Sorular
Patlamadan korunma dokümanı ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?
Değil. Risk değerlendirmesi işyerindeki bütün tehlikeleri kapsar; patlamadan korunma dokümanı ise patlayıcı ortam konusunu ayrıntılandırır: bölgelendirme, tutuşturucu kaynaklar ve ekipman seçimi gibi teknik başlıkları içerir.
Gaz kullanmıyoruz, yalnızca toz oluşuyor. Yine de gerekir mi?
Yanıcı tozlar da patlayıcı ortam oluşturur. Un, şeker, nişasta, ahşap talaşı ve bazı metal tozları havada belirli bir yoğunluğun üzerinde bulut oluşturduğunda tutuşabilir. İlk patlamanın kaldırdığı biriken toz çoğu zaman daha büyük ikinci bir patlamaya yol açar.
Dokümanı kim hazırlar?
Hazırlama yükümlülüğü işverenindir. Çalışma; prosesi bilen teknik personel, iş güvenliği uzmanı ve gerektiğinde elektrik ile makine alanlarından uzmanların katkısıyla yürütülür. Saha incelemesi yapılmadan hazırlanan doküman gerçek durumu yansıtmaz.
Doküman ne zaman güncellenir?
İşyerinde, iş ekipmanlarında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik yapıldığında; yeni bir madde ya da proses devreye alındığında, kapasite veya yerleşim değiştiğinde gözden geçirilir. Belirleyici olan takvim değil, işyerinde meydana gelen değişikliktir.
Patlamadan korunma dokümanı için bilgi alın
Kullandığınız yanıcı madde ve prosesleri paylaşın; işyerinizde patlayıcı ortam değerlendirmesinin nasıl yürütüleceğini birlikte planlayalım.